سهمیه بندی سوخت در ایران - یوروپکار (Europcar)

سهمیه بندی سوخت در ایران

یکی از مهمترین نیازهای امروز جامعه بشری سوخت است . سوخت یک مورد بسیار استراتژیک در اداره یک کشور محسوب می‌شود و بسیاری از سیاست های یک حکومت بر پایه این منبع ارزشمند است. به دلیل این که ایران منبع بسیار عظیم نفت و گاز در دنیا محسوب می‌شود تهیه سوخت برای وسایل نقلیه بسیار آسان و ارزان است.

از تیر ۱۳۸۶ طرحی برای هدفمندی سوخت در کشور توسط دولت ارائه شد. این طرح که با نام “سهمیه‌بندی سوخت در ایران” شناخته می‌شود به منظور کنترل مصرف سوخت ایجاد گردید. کارت سوخت هوشمند برای تمامی خودروهای موجود در کشور صادر گردید و تمامی جایگاه‌های سوخت مجهز به دستگاه‌های کارت خوان و پین کد شد. با اجاره خودرو یوروپکار همراه باشید.

تحقیقات اولیه در رابطه با کارت سوخت از اوایل دهه ۸۰ آغاز شد و این طرح در سال ۱۳۸۶ به اجرا درآمد. این طرح که با هدف جامع‌تر هدفمندی یارانه‌ها اجرا شد موجب دو نرخی شدن مبلغ بنزین شد.

کارت هوشمند سوخت از خانواده کارت‌های هوشمند است که بیشتر با نام کارت سوخت شناخته می ‌شود.
این کارت‌ها دارای قابلیت سهمیه بندی سوخت و همینطور پرداخت سوخت در جایگاه‌های عرضه سوخت هستند. بعد از تصویب طرح ” سهمیه بندی سوخت ” تمام خودروهایی که می‌خواستند در جایگاه‌ها سوخت بزنند نیازمند به دریافت کارت سوخت بودند.

کارت سوخت

میزان براشت برای هرکاربر با کاربر دیگر کاملا متفاوت بود و میزان آن بر روی کارت و جدول سهمیه بندی که از مرکز داده سامانه هوشمند سوخت به جایگاه‌ها ارسال می‌گردید مشخص می‌شد. این جدول کمک می‌کرد که هر نوع کاربر خودرو با محدودیت‌ها و میزان سهمیه بندی مشخص ماهانه و یا روزانه قادر به استفاده از کارت سوخت خود باشد.

در حال حاضر در بخش حمل و نقل بالاترین میزان سوخت مصرفی در ایران بنزین است. میزان واردات بنزین قبل از سال ۸۶ از سال ۷۵ تا ۸۴ حدودا ۲۸ درصد بود که این میزان در سال ۸۰ به میران ۸۰% افزایش یافت . میزان مصرف بنزین از ۳۳ میلیون لیتر در سال ۱۳۷۰ به ۷۰ میلیون رسید که موجب افزایش میزان واردات نفت به کشور شد در سه ماهه سوم سال ۸۰ همین میزان افزایش یافت که همین امر موجب افت شدید موجودی بنزین در کشور شد و میزان واردات در سه ماهه سوم سال ۹۵ به ۱۸ میلیون لیتر در روز رسید و همین امر موجب طرح برنامه سهمیه بندی سوخت در کشور شد.

طرح کارت سوخت به شکلی که در ایران در حال اجراست تنها در چند کشور در حال توسعه اجرا شده است.

در حال حاضر در کشور مصر این طرح در حال اجراست. کشوهای توسعه یافته تمایل کمتری به استفاده از کارت سوخت نشان داده اند. این عدم تمایل می‌تواند به دلایل مختلفی باشد از جمله : پرداخت یارانه برای بخش بزرگی از سوخت مصرفی به دلیل چند نرخه ‌بودن سوخت ، خصوصی بودن چرخه سوخت و عرضه شدن آن در ساختار رقابتی در کشور‌های توسعه یافته، عدم وجود نظارت دولتی برکیفیت مصرف سوخت، امکان قاچاق سوخت ارزان و یارانه ای به سایر کشور‌ها. اما با این وجود در بعضی از کشورهای توسعه یافته نظیر انگلستان و فرانسه کارت سوخت به صورت تشویقی و غیر اجبار توسط تعدادی از شرکت‌های خصوصی عرضه شده است. شرکت های مثل توتال و بی پی و شل از شرکت های خصوصی هستند که کارت سوخت را به مشتریان خود عرضه می‌کنند. البته در این کارت‌ها هیچگونه سهمیه بندی از نظر صرفه جویی مصرف وجود ندارد و تنها طرح های تخفیفی در جهت ایجاد مصرف بیشتر سوخت در این کارت‌ها تعیین شده است.

مخالفان و موافقان طرح کارت سوخت نظرهای کاملا متفاوتی در رابطه با کارت سوخت دارند. موافقان طرح کارت سوخت ادعا می‌کنند موفقیت این طرح در صرفه‌جویی منابع ارزی بسیار بالا بوده است اما مخالفان اظهار می‌کنند که در حال حاضر هزینه‌های اجرای طرح از دستاوردهای آن بسیار بیشتر بوده است و دلایل خود را این گونه اعلام می کنند:

یکی از طرح‌های بزرگ ملی طرح کارت سوخت بوده است. تحقیقات، مطالعات و اجرای این طرح در قالب چندین فاز مختلف بیش از یک دهه طول کشید. طرح‌ ملی و بنیادی با توجه به بزرگی، کیفیت و اهمیت آن هزینه‌های زیرساخت و جاری خاص خود را دارد که باید علاوه بر مدیریت آن با مزایا و نتایج کوتاه‌مدت و بلندمدت آن را نیز ارزیابی نمود.

مشکلات طرح کارت سوخت

از مهم ترین مشکلات طرح کارت سوخت در دوره اجرا به شرح زیر می باشد:

الف) در فازهای مختلف راه‌اندازی، توسعه و نگهداری هزینه‌های اجرای طرح بسیار بالاست

ب) چند نرخه شدن بنزین در دوره اجرا طرح که به نوبه خود منجر می شود به:

  1. قاچاق سوخت به خارج از کشور
  2. ایجاد رانت‌ در تحویل سوخت یارانه‌ای به واحدهای پخش و عرضه
  3. اختصاص یارانه به سوخت
  4. دولتی بودن چرخه تولید، عرضه و پخش
  5. غیر رقابتی بودن چرخه ذکر شده در بند قبل
  6. عدم نظارت مؤثر در کیفیت بنزین عرضه‌شده به دلیل اینکه ارگان نظارتی و اجرایی دولتی است
  7. ایجاد رانت‌ در چرخه واردات و عرضه سوخت
  8. ایجاد رانت درتحویل سوخت یارانه‌ای به واحدهای پخش و عرضه

مزایا و دستاوردهای کارت سوخت

  1. ایجاد شرایط مناسب برای سرعت بخشیدن در توسعه و ساماندهی حمل و نقل عمومی
  2. تصحیح نظام قیمت‌گذاری و پیاده‌سازی نرخ‌های واقعی سوخت
  3. ایجاد اعتماد به نفس در بین مدیران ارشد IT کشور به منظور طراحی و اجرای شبکه گسترده انفورماتیک
  4. ایجاد فرصت‌های اجتماعی و شغلی
  5. ایجاد ابزار لازم به منظور مدیریت و توزیع مصرف سوخت
  6. صرفه‌جویی حدود ۲۰ میلیارد دلار تا پایان سال ۱۳۹۰ از ابتدای سهمیه‌بندی
  7. بازگشت سرمایه حدود ۱۵ روز

در سوم خرداد ۱۳۹۴ دولت تصمیم به تک‌نرخی کردن بنزین گرفت و به این ترتیب، سهمیه‌بندی متوقف شد. اما مجددا در اردیبهشت ۱۳۹۸، بنزین سهمیه بندی و دو نرخی شد. با فعال شدن کارت سوخت و دو نرخی شدن مجدد بنزین و گازوئیل امکان سوخت گیری برای خودروها مانند گذشته تنها با استفاده از کارت‌های سوخت و یا تبدیل کارت بانکی به کارت سوخت امکان پذیر است.